މަތިން ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖެ ސިފަވަނީ ނިމުމެއްނެތް ނޫކުލައިގެ ސާލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ތެރެއަށް ފެތުރިފައިވާ އެތައް ހާސް ރަށްތަކެކެވެ. އެ ޤައުމެއްގެ މުޅި ވުޖޫދު ކަނޑާ ގުޅިލާމެހިފައިވާ ޤައުމެކެވެ. ނަމަވެސް، މި ރަށްތަކަށް އުފަން ރައްޔިތުންނަށް މި ކަނޑަކީ ހަމައެކަނި ޤުދުރަތީ ރީތިކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ގޮންޖެހުމެއްވެސް މެއެވެ.
އިތުރުވަމުންދާ އާބާދީއަށް ބިން ކުޑަވެއްޖެއެވެ. ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ބޭނުންތެރިކަން ދަނީ އިންތިހާއަށް އުފުލެމުންނެވެ. އަދި ގްރޭޓަރ މާލެ ސަރަޙައްދުގައި ގެދޮރާއި، ވިޔަފާރިތަކާއި، އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކަށް ބިން ހޯދުމަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ފިއްތުންތައް ވެފައިވަނީ މި ޤައުމަށް ދިމާވެފައިވާ ތަރައްޤީގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް ގޮންޖެހުމަށެވެ.
މިކަމުގެ ޙައްލެއްގެ ގޮތުން، ރާއްޖެއިން މިވަނީ ބިން ހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢުތަކަށް ބަރޯސާވާން ފަށާފައެވެ. ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައިވެސް ހިންގޭ އެންމެ ބޮޑު އެއް މަޝްރޫޢު މިހާރު ބައްޓަންވަމުން އެދަނީ ފުށިދިއްގަރު ފަޅުގެ ތެރެއިންނެވެ. ކަނޑުގެ އަޑިން އުފެދިގެން އަންނަ އާ ބިޔަ ބިމެކެވެ. ވެރިކަންކުރާ ސަރަޙައްދުގެ މުސްތަޤްބަލު ބަދަލުކޮށްލުމަށް އަމާޒު ހިފާފައިވާ މަޝްރޫޢެކެވެ. މަޝްރޫޢުގެ ނަމަކީ ރަސްމާލެއެވެ.
ނަމަވެސް މިއަދު، ރަސްމާލެ މިވަނީ ޤައުމީ ބަހުސެއްގެ މައި މަރުކަޒަކަށް ވެފައެވެ. މި ޚިޔާލުތަފާތުވުމުގެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ، ހިއްކާ ބިމުން 500 ހެކްޓަރުގެ ބިން ބޭރުގެ ޑިވެލޮޕަރެއް ކަމަށްވާ އީގަލް ހިލްސްއަށް ދިގު މުއްދަތަކަށް ދިނުމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެވެ. ބައެއް މީހުންނަށް މިއީ މީގެ ކުރިން ނުފެންނަ ފަދަ ބޮޑު އިންވެސްޓްމަންޓެއް ގެނެސް، ޤައުމީ ތަރައްޤީ އަވަސްކުރުމަށް ލިބުނު ފުރުޞަތެކެވެ.
އަނެއް ބަޔަކަށް މިއީ، ރައްޔިތުންގެ ބިމާއި، ޤައުމީ ސިޔާދަތާއި، މާލީ ޒިންމާދާރުކަމާއި، އަދި އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކުގެ ޙައްޤުތަކާ މެދު އަސާސީ ސުވާލުތަކެއް އުފައްދާ ކަމެކެވެ. މި ބަހުސަކީ މިހާރު ހަމައެކަނި އާ ސަހަރެއް ބިނާކުރުމާ ބެހޭގޮތުން ހިނގާ ބަހުސެއް ނޫނެވެ. މިއީ އެ ސަހަރު ބިނާވާ ބިމުގެ މުސްތަޤްބަލުގެ މިލްކުވެރިކަމާ މެދު ކުރެވޭ ބަހުސެކެވެ.
އާ ސަހަރެއްގެ އުއްމީދު
ވޭތުވެދިޔަ އެތައް ދަހަރެއްގެ ތެރޭގައި، ގްރޭޓަރ މާލެ ސަރަޙައްދަށް ވަނީ އަތްފޯރާ ފަށުގައި ހުންނަ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ދަތިކަން އިންތިހާއަށް ކުރިމަތިވެފައެވެ. އާބާދީ އިތުރުވަމުން ދިޔަވަރަކަށް، ބިމުގެ ބޭނުންތެރިކަން ދިޔައީ ބޮޑުވަމުންނެވެ. ޢާއިލާތަކަށް އެކަށީގެންވާ ގެދޮރު ހޯދުމަށް ދަތިވިއެވެ. ޒުވާނުންނަށް އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވެ ވަކިން ދިރިއުޅޭނެ ތަނެއް ހޯދުމަށް ހުރަސްތައް އެޅުނެވެ. އަދި ވެރިރަށުގައި ހުރި ހަނި ޖާގައިގެ ސަބަބުން އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކަށާއި ޢާންމު ޚިދުމަތްތަކަށް އިންތިހާއަށް ބާރުބޮޑުވިއެވެ.
ރަސްމާލެ އައީ މި ގޮންޖެހުމުގެ ޙައްލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މި ތަރައްޤީގެ އަސްލު ތަޞައްވުރަކީ އެއްހާހަށްވުރެ ގިނަ ހެކްޓަރުގެ ބިން ހިއްކައި، ބޯހިޔާވަހިކަމާއި، ވިޔަފާރީގެ ޙަރަކާތްތަކާއި، ޢާންމު ޚިދުމަތްތަކާއި، ޒަމާނީ ޝަހަރީ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކަށް ޖާގަ ތަނަވަސްކުރުމެވެ. މި ޕްލޭންތަކުގެ ތެރޭގައި ހައުސިންގ ޔުނިޓުތަކާއި، ސްކޫލްތަކާއި، ހޮސްޕިޓަލްތަކާއި، ޕާކުތަކާއި، ކުޅިވަރު ކުޅޭ ވަސީލަތްތަކާއި އެހެނިހެން ޒަރޫރީ ޚިދުމަތްތައް ހިމެނެއެވެ. އަމާޒަކަށްވީ ހަމައެކަނި މާލޭގެ ދިރިއުޅުމުގެ ޖާގަ ފުޅާކޮށްލުމެއް ނޫނެވެ. ރަސްމާލެ ތަޞައްވުރު ކުރެވުނީ، ދެމެހެއްޓެނިވިކަމާއި، މޫސުމީ ވިލުންވެރިކަމާއި، އަދި ދިރިއުޅުމުގެ ފެންވަރު ރަނގަޅުކުރުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ފަރުމާކުރެވޭ އާ ޝަހަރީ މަރުކަޒެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
ރަސްމާލެ ބިން ހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢު ފެށުނީ ޑިސެމްބަރު 2023 ގައެވެ. ނޮވެމްބަރު 2025 އާ ހަމައަށް އައިއިރު، މި މަޝްރޫޢުގެ އެކި ބައިތަކުގެ ބޮޑު ސަރަޙައްދެއް ހިއްކި، އޭގެ ތެރެއިން އެއް ސައިޓުގެ މަސައްކަތް އެއްކޮށް ނިމިފައިވާކަމަށް ސަރުކާރުން ހާމަކުރިއެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ ސަބަބުން ދިވެހި އެތައް ހާސް ޢާއިލާއަކަށް ބޯހިޔާވަހިކަމަށް ބިން ލިބި، ރާއްޖެއަށް ދިމާވެފައިވާ ޒަމާންވީ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލައަށް ހައްލެއް ލިބިގެންދާނެކަމަށް އުންމީދު ކުރެވުނެވެ.
ގިނަ ބަޔަކަށް ރަސްމާލޭގެ އުންމީދަކީ އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމާ ނުހަނު ބޮޑަށް ގުޅިފައިވާކަމެކެވެ. އެއީ އަމިއްލަ ގެދޮރެއް ލިބުމުގެ ފުރުޞަތެވެ. ތޮއްޖެހުމާއި، ކުލި ނުދެއްކިގެން އުޅެންޖެހޭ ދަތިކަމެއް ނެތި، ޢާއިލާތަކަށް އަމާން ދިރިއުޅުމެއް ބިނާކުރެވޭނެ ތަނެކެވެ. ނަމަވެސް، ބިންހިއްކުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށް ދިޔަވަރަކަށް، އެހެން ސުވާލެއް އުފެދެން ފެށިއެވެ.
ބިން ހިއްކާ ނިމުމުން، އެތަން ތަރައްޤީ ކުރާނީ ކިހިނެއް ބާވައޭ؟
އަދި ދަޢުލަތުގެ މި ބޮޑު އިންވެސްޓްމަންޓުން އެންމެ ފަހުން މަންފާ ލިބޭނީ ކޮން ބަޔަކަށް ބާވައޭ؟
ބަހުސް ފެއްޓުވި އެއްބަސްވުން
21 ސެޕްޓެމްބަރު 2026 ގައި، ޔުނައިޓެޑް އަރަބް އެމިރޭޓްސްގެ ޕްރޮޕަޓީ ޑިވެލޮޕަރެއް ކަމަށްވާ އީގަލް ހިލްސްއާ އެކު އެއްބަސްވުމެއް ޤާއިމުކުރިކަން ދިވެހި ސަރުކާރުން އިޢުލާނު ކުރިއެވެ. މި އެއްބަސްވުމަކީ ރަސްމާލޭގައި ފެންވަރު ރަނގަޅު ވޯޓާފްރަންޓަކާއި މެރީނާއެއް ތަރައްޤީ ކުރުމުގެ ބޮޑު މަޝްރޫޢަކާ ގުޅޭ އެއްބަސްވުމެކެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ އަގަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 20 ބިލިއަން ޔޫއެސް ޑޮލަރުކަމަށް ޢާންމުކޮށް ހާމަކުރިއެވެ. މި މަޝްރޫޢުގައި ހިމެނުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި ލަގްޒަރީ ހޮޓާތަކާއި، ރިޒޯޓުތަކާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫޢުތަކާއި، މެރީނާއަކާއި، ވޯޓާފްރަންޓް ރީޓެއިލް ފިހާރަތަކާއި، މުނިފޫހިފިލުވުމުގެ ޚިދުމަތްތަކުގެ އިތުރުން ޢާންމު ޚިދުމަތްތައް ހިމެނެއެވެ.
ސަރުކާރުން މި މަޝްރޫޢު ސިފަކުރީ ބޭރުގެ ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ގެނައުމަށާއި، ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތުތައް އުފެއްދުމަށާއި، ރާއްޖެއަކީ މަތީ ފެންވަރުގެ ރިއަލް އެސްޓޭޓާއި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ވިޔަފާރީގެ މަންޒިލަކަށް ހެދުމަށް ލިބުނު ފުރުޞަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މި އެއްބަސްވުމުގެ އެއް މާއްދާއަކަށް މުޅި ރައްޔިތުންގެ ސަމާލުކަން ކުއްލިއަކަށް ހުއްޓުނެވެ. އެއީ، ރަސްމާލެއިން ހިއްކާ ބިމުގެ ތެރެއިން ގާތްގަނޑަކަށް 500 ހެކްޓަރުގެ ބިން، 99 އަހަރުގެ މުއްދަތަކަށް ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އުޞޫލުން އީގަލް ހިލްސްއަށް ދޭން ނިންމި ނިންމުމެވެ. މިގޮތަށް ބިން ދިނުމުން ވަގުތުން ސުވާލުތައް އުފެދެން ފެށިއެވެ.
މި ބިން ހިއްކުމަށް ދަޢުލަތުން ޚަރަދުކުރީ ކިހާވަރެއް ބާވައޭ؟
މީގެ ބަދަލުގައި ޤައުމަށް ލިބޭނެ މާލީ މަންފާއަކީ ކޮބައި ބާވައޭ؟
މި ބިން ތަރައްޤީކުރާ ފަރާތުން ބިން ހޯދުމުގެ އަގެއް ނުވަތަ އަހަރީ ކުއްޔެއް ދައްކާނެ ބާވައޭ؟
އަދި ކުރިއަށް އޮތް އަހަރުތަކުގައި ދިވެހިންގެ މަސްލަޙަތު މި އެއްބަސްވުމުން ރައްކާތެރިކޮށްދޭނީ ކިހިނެއް ބާވައޭ؟
ސަރުކާރުން ބުނަމުން ދަނީ ބިން ވިއްކާނުލާ ކަމަށެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވިދާޅުވީ ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ދެމިއޮންނާނީ ދިވެހިންގެ އަތްމަތީގައި ކަމަށާއި، ޑިވެލޮޕަރަށް އެ ބިން ދޫކުރާނީ ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އުޞޫލުންކަމަށެވެ. އަދި މި މަޝްރޫޢު ކުރިއަށްދާނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން ކަމަށްވެސް ސަރުކާރުން ބުންޏެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، މި އެއްބަސްވުމުގެ ފުރިހަމަ ވިޔަފާރި ތަފްޞީލުތައް ޢާންމުކޮށް ހާމަކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި މި ބަހުސްގެ އެންމެ މައިގަނޑު އެއް މައްސަލައަކަށް ވެގެންދިޔައީ މަޢުލޫމާތު މިގޮތަށް ސިއްރުކުރެވިފައި އޮތުމެވެ.
ބިމަށް ޚަރަދުކުރަނީ ކޮން ފަރާތަކުން؟
ބިން ހިއްކުމަކީ ބޮޑު ޚަރަދެއް ހިނގާ ކަމެކެވެ. އެކަމަށްޓަކައި ކޮނުމާއި، ވެލި އުފުލުމާއި، ހިމާޔަތްކުރުމުގެ އޮނިގަނޑުތައް ބިނާކުރުމާއި، އަދި ތަރައްގީކުރުމަށް ބިން ތައްޔާރުކުރަން ޖެހެއެވެ. މި ހަރަދުތަކަކީ ކޮންމެވެސް ފަރާތަކުން އުފުލަންޖެހޭ ހަރަދުތަކެކެވެ. ރަސްމާލެ މަޝްރޫޢުގައި، އައު ބިން އުފެއްދުމަށް ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ބޮޑު ހޭދައެއް ވަނީ ކޮށްފައެވެ.
ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި، ދައުލަތުން ބޮޑު ހޭދައެއް ކޮށްގެން ފަޅު ހިއްކުމަށްފަހު، އޭގެ ތެރެއިން ބޮޑު ބައެއް ދޫކޮށްލަނީ ބޭރުގެ އަމިއްލަ ޑިވެލޮޕަރަކަށެވެ. އެ ފަރާތްތަކުން ސުވާލު އުފައްދަނީ މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ބިން ހިއްކުމަށް ދިޔަ ހަރަދު ސަރުކާރަށް އަނބުރާ ލިބޭނެތޯއެވެ. މައިގަނޑު ކަންބޮޑުވުމަކީ، 500 ހެކްޓަރުގެ ބިން ދޫކުރުމުގައި އެޑްވާންސް އެކުއިޒިޝަން ފީއެއް ނުވަތަ ބިމު ކުއްޔެއް ނުނަގާ ކަމަށް ބުނެވޭ ވާހަކައެވެ.
އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ވަކާލާތު ކުރަނީ، މިއީ އެކަށީގެންވާ ބަދަލެއް ނުލިބި، ދައުލަތުގެ އަގުހުރި މުދާތަކެއް ދޫކޮށްލުންކަމަށް ވެދާނެ ކަމަށެވެ. މީގެ އިތުރުން، އެ ބިން ކުއްޔަށް ދީގެން ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ބަދަލުކޮށްގެން އިތުރު ވިޔަފާރީގެ މަންފާތައް ހޯދުމުގެ ފުރުސަތު މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ޑިވެލޮޕަރަށް ލިބިދޭތޯ ވެސް އެ ފަރާތްތަކުން ވަނީ ސުވާލު އުފައްދާފައެވެ.
މިއީ ސީރިއަސް ސުވާލުތަކެކެވެ. ނަމަވެސް މި ސުވާލުތަކަށް ޖަވާބު ދެވޭނީ މުޅި އެއްބަސްވުން ފުރިހަމައަށް ބަލައިލަން ލިބިގެންނެވެ. ސަރުކާރުން ބުނެފައިވަނީ މިއީ ކުއްޔަށް ދިނުމެއް ކަމަށާއި، ބިން ވިއްކާލުމެއް ނޫން ކަމަށެވެ. އަދި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ކުލީގެ މުއްދަތު އޮޓޮމެޓިކުން އައު ނުކުރެވޭނެ ކަމަށާއި، ރާއްޖޭގެ ބިން ބޭރުގެ ފަރާތްތަކަށް މިލްކު ނުކުރެވޭނެކަމަށް ވެސް ސަރުކާރުން ވަނީ ބުނެފައެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، މި އެއްބަސްވުން އެއްކޮށް ހާމަކޮށްފައި ނެތުމުން، މާލީ ޒިންމާތަކާއި، އާމްދަނީ ބަހާނެ ގޮތްތަކާއި، ގެރެންޓީތައް ނުވަތަ މީގައި އެކުލެވޭ ދިގު މުއްދަތުގެ ނުރައްކާތައް އަމިއްލައަށް ވަޒަންކުރުމުގެ ފުރުސަތެއް ރައްޔިތުންނަކަށް ނެތެވެ. މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި ސަރުކާރަށް އިންވެސްޓްމަންޓް ގެނެވޭނެތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެއް ނޫނެވެ. މައްސަލައަކީ ދައުލަތުގެ ވަސީލަތްތަކުން ކުރެވޭ މި އިންވެސްޓްމަންޓަކީ އިންސާފުވެރި އަދި ދެމެހެއްޓެނިވި ފައިދާއެއް ލިބޭނެ ކަމެއްކަން ގައުމަށް ސާބިތުކޮށްދެވޭނެތޯއެވެ.
އިންވެސްޓްމަންޓާއި ތަރައްޤީގެ މުސްތަޤުބަލު
ރަސްމާލެ ތަރައްގީ ކުރުމަށް ތާއީދުކުރާ ފަރާތްތަކުން ދެކެނީ މުޅިން ތަފާތު މަންޒަރެކެވެ. އެ ފަރާތްތަކުން ވަކާލާތު ކުރަނީ މިފަދަ ބޮޑު މަޝްރޫއަކުން ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދު ބަދަލުކޮށްލެވިދާނެކަމަށެވެ. މި ހުށަހެޅިފައިވާ ތަރައްގީގެ ސަބަބުން ބައިނަލްއަގުވާމީ އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ލިބި، ވަޒީފާގެ ފުރުސަތުތައް އުފެދި، އަދި ރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރިއާއި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާ ފުޅާވެގެންދާނެކަމަށް ބެލެވެއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ކޮންސްޓްރަކްޝަން މަސައްކަތްތެރިންނާއި، އިންޖިނިއަރުންނާއި، އާކިޓެކްޓުންނާއި، ޓެކްނީޝަނުންނާއި، ހޮސްޕިޓާލިޓީ ދާއިރާގެ ހުނަރުވެރިންގެ އިތުރުން އެހެނިހެން އެތައް ހިދުމަތްތަކަކަށް ބޮޑު ޑިމާންޑެއް އުފެދިގެންދާނެއެވެ. މި ތަރައްގީގެ ސަބަބުން ރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރިތަކަށް ވެސް ފުރުސަތުތައް ފަހިވެގެންދާނެއެވެ. މި މަޝްރޫއުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ އިގްތިސާދީ ހަރަކާތްތަކުގެ ފައިދާ، ރެސްޓޯރެންޓްތަކާއި، ދަތުރުފަތުރުގެ ހިދުމަތް ދޭ ފަރާތްތަކާއި، މުދާ ސަޕްލައިކުރާ ފަރާތްތަކާއި، ކޮންޓްރެކްޓަރުން އަދި ކުދި ވިޔަފާރިތަކަށް ކުރާނެއެވެ. ކާމިޔާބުކަމާއެކު މިކަން ތަންފީޒު ކުރެވިއްޖެނަމަ، ރަސްމާލެ ވެގެންދާނީ ސަރުކާރަށް ބޮޑު އާމްދަނީއެއް ލިބޭ، އިގްތިސާދީ ކުރިއެރުމަށް ބޮޑު ހިއްސާއެއް ފޯރުކޮށްދޭނެ ތަނަކަށެވެ.
ސަރުކާރުން މި މަޝްރޫއު ސިފަކޮށްފައިވަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ފެންވަރުގައި ވާދަކުރެވޭނެ ފަދަ ވޯޓާފްރަންޓް ސިޓީއެއް ތަރައްގީ ކުރުމަށް ލިބޭ ފުރުސަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މި އިންވެސްޓްމަންޓް ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ހަމަޖެހިފައިވަނީ އެކި ފިޔަވަހިތަކަށް ބަހާލައިގެންނެވެ. އަދި މި މަޝްރޫޢުގެ ދިގު މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އިތުރު ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ލިބުމުގެ ފުރުޞަތު ވެސް އެބައޮތެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ހަމައެކަނި އިންވެސްޓްމަންޓުގެ ބޮޑެތި ޢަދަދުތަކަކުން މުޅި މަންޒަރެއް ސާފެއް ނުވެއެވެ. ކާމިޔާބީގެ ޙަޤީޤީ މިންގަނޑަކީ ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށް މިކަމުން ލިބިގެންދާ މަންފާތަކެވެ.
ދިވެހި މަސައްކަތްތެރިންނަށް ކިތައް ވަޒީފާ އުފެދިގެންދާނެ ތޯ؟
ދިވެހި ވިޔަފާރިތަކަށް ލިބޭނީ ކޮންޓްރެކްޓްތަކުގެ ކިހާ މިންވަރެއް ތޯ؟
ދައުލަތަށް ލިބޭނީ ކިހާ ޢާމްދަނީއެއް ތޯ؟
އަދި އަލަށް ބިންހިއްކަން ފެށުމުގެ މައިގަނޑު ސަބަބު ކަމުގައިވި ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަތައް ޙައްލުކުރުމަށް މި ތަރައްޤީ އެހީތެރިވެދޭނެ ތޯ؟
މި ސުވާލުތަކުގެ ޖަވާބަކީ، ރަސްމާލެއަކީ ޤައުމީ ފެންވަރުގެ ކާމިޔާބީއަކަށް ވެގެންދާނެތޯ ނުވަތަ އޭގެ ފައިދާ ވަކި މަދު ބަޔަކަށް އެކަނި ޙާޞިލުވާ ފުރުޞަތަކަށް ވެގެންދާނެތޯ ކަނޑައަޅާނެ ކަންކަމެވެ.
ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ސިޔާދަތާ ގުޅޭ ސުވާލުތައް
އިޤްތިޞާދީ ބަޙުޘްތަކުގެ އިތުރުން، މިއަށްވުރެ މާ އަސާސީ ސުވާލެއް މިތާ އުފެދެއެވެ.
ޤައުމުގެ ސިޔާދަތަށް އެއްވެސް އުނިކަމެއް ނާންނަ ގޮތަށް، މިހާ ބޮޑު ބިމަކުން ބޭރުގެ ކުންފުންޏަކަށް ދިގު މުއްދަތުގެ ޙައްޤުތަކެއް ލިބިދެވިދާނެ ތޯ؟
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީން ވަނީ ދައުލަތުގެ މިލްކިއްޔާތު އެހެން ފަރާތްތަކަށް ބަދަލުކުރުމާއި ބޭރު ފަރާތްތަކަށް ބިން ދިނުމުގައި ހުރަސްތަކެއް އަޅައި، މިންގަނޑުތަކެއް ކަނޑައަޅާފައެވެ. ރަސްމާލެ އެއްބަސްވުމާ ގުޅިގެން އުފެދިފައިވާ ޤާނޫނީ ބަޙުޘްތަކުގެ މައިގަނޑު އަސާސަކަށް ވެފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 250ވަނަ މާއްދާއާއި 251ވަނަ މާއްދާއެވެ.
މިކަމަށް ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި، ވާހަކަ ދެކެވޭ 99 އަހަރުގެ މުއްދަތާއި، ބިން އިތުރަށް އެހެން ފަރާތްތަކަށް ބަދަލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތުމަކީ، ޤާނޫނުއަސާސީން ހުއްދަކުރާ މިންވަރަށްވުރެ ބޮޑެތި ޙައްޤުތަކެއް ލިބިދޭނެ ކަމެކެވެ. މި އެއްބަސްވުމަކީ ޣައިރުޤާނޫނީ އެއްބަސްވުމެއް ކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ވެސް މައްސަލަ ހުށަހެޅުނެވެ. ނަމަވެސް، އޮކްޓޫބަރު 2026 ގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރާ ވަނީ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި އެ މައްސަލަ ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމަވާފައެވެ. ސަބަބަކީ މިފަދަ މައްސަލައެއް ސީދާ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ހުށަނޭޅޭނެތީއެވެ. މިއީ އިޖުރާއީ ނިންމުމެކެވެ. އަދި މިއީ އެއްބަސްވުމުގެ ދުސްތޫރީ ޞައްޙަކަމާމެދު ޝަރުޢީ ގޮތުން ނިންމި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ.
އަނެއްކޮޅުން ސަރުކާރުން ބާރުއަޅައި ބުނަމުންގެންދަވަނީ މި މަޝްރޫޢު ކުރިއަށްދާނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން ކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން އެއްވެސް ބޭރު ފަރާތަކަށް ލިބުމުގެ ފުރުޞަތު ނޯންނާނެ ކަމަށެވެ. މި ތަފާތު ދެނެގަތުން ވަރަށް މުހިންމެވެ. ދިގު މުއްދަތަކަށް ކުއްޔަށް ދިނުމާއި، އެއްކޮށް މިލްކުވާ ގޮތަށް ވިއްކާލުމަކީ އެއްކަމެއް ނޫނެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ކުއްޔަށް ދޫކުރާ މުއްދަތާއި، އެ މުއްދަތުގެ ދަށުން ލިބިދޭ ޙައްޤުތަކާއި، އަދި އެއްބަސްވުން އައުކުރުމާއި ނުވަތަ އެހެން ފަރާތަކަށް ބަދަލުކުރުމާ ގުޅޭ ޝަރުޠުތަކަކީ ޢާންމު މަޞްލަޙަތާ ސީދާ ގުޅިފައިވާ މުހިންމު ކަންކަމެވެ. ކުދި ޖަޒީރާތަކެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންވާ ޤައުމަކަށް ބަލާއިރު، ބިން ޙިމާޔަތްކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ޤާނޫނީ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. އެއީ ޤައުމީ ވަންތަކަމާއި ސިޔާދަތާ ގުޅިފައިވާ ވަރަށް އަސާސީ މައްސަލައެކެވެ.
ދެފުށްފެންނަ މިންވަރާއި ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު
ޢާންމުންގެ ކަންބޮޑުވުންތައް އިތުރުވަމުން ދިޔަވަރަކަށް، ކަންކަން ދެފުށްފެންނަ ގޮތެއްގައި ހާމަކުރުމަށް ގޮވާލާ އަޑުތައް ގަދަވަމުން ދިޔައެވެ. އޮކްޓޫބަރު 2026 ގައި، ސަރުކާރާއި އީގަލް ހިލްސްއާ ދެމެދު ވެފައިވާ ފުރިހަމަ އެއްބަސްވުން ހާމަކުރުމަށް އެދި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ޤަރާރެއް ހުށަހެޅުނެވެ. މި ޤަރާރު މަޖިލީހުން ވަނީ ބޭރުކޮށްލާފައެވެ. ބަންޑާރަނައިބު ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ސޮއިކުރެވުނު ލިޔުމަކީ ވިޔަފާރީގެ ޝަރުތުތަކާ ބެހޭ އެއްބަސްވުމެކެވެ. އިތުރު ތަފުސީލުތައް އަދި ފައިނަލް ކުރަންޖެހެއެވެ.
ސަރުކާރުން ބުނަމުންދަނީ މި މަޝްރޫޢު ކުރިއަށް ގެންދާނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑުގެ ތެރެއިން ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ހާމަކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި އެއްބަސްވުމުގެ މަޢުލޫމާތު ފެންނަން ނެތުމުގެ ސަބަބުން ފާޑުކިޔުންތަކާއި ޝައްކުތައް ވަނީ އިތުރުވެފައެވެ. އިދިކޮޅު ސިޔާސީ ފަރާތްތަކާއި، ކުރީގެ އިސް ވެރިންނާއި، އާންމު ރައްޔިތުން ގެންދަނީ މިކަމުގައި ސަރުކާރުން މިއަށްވުރެ ބޮޑަށް ޒިންމާދާރުވުމަށް ގޮވާލަމުންނެވެ.
އެއްބަސްވުމާމެދު އަލުން ވިސްނުމަށް ބައެއް ފަރާތްތަކުން އެދެމުންދާއިރު އަނެއްބަޔަކު ހުށަހަޅަނީ ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓަކުން އާންމުންގެ ޚިޔާލު ހޯދުމަށެވެ. މި ބަޙުޘްގެ ސަބަބުން، ދައުލަތުގެ ބިމާއި ޤައުމީ މިލްކިއްޔާތު ހިމެނޭ ބޮޑެތި މުޢާމަލާތްތައް ފާސްކުރުމުގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ދައުރާ މެދުވެސް ވަނީ ސުވާލު އުފެދިފައެވެ. ގިނަ ރައްޔިތުންގެ ކަންބޮޑުވުމަކީ ހަމައެކަނި މި މަޝްރޫޢު ކުރިއަށް ގެންދަންވީތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެއް ނޫނެވެ. އެއީ، އެމީހުންގެ ނަމުގައި އެއްބަސްވަމުންދަނީ ކޮން ކަމަކަށްކަން ދެނެގަތުމަށް ބޭނުންވާ ފުދޭވަރުގެ މަޢުލޫމާތު އާންމުންނަށް ލިބިފައިނުވުމުގެ ކަންބޮޑުވުމެކެވެ.
ހާމަކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި ކަންކަން ކުރުމަކީ ތަރައްޤީއަށް އެޅޭ ހުރަހެއް ނޫނެވެ. އެއީ އާންމުންގެ އިތުބާރުގެ އެއް ބިންގަލެވެ. މަޝްރޫޢެއްގައި އެތައް ސަތޭކަ ހެކްޓަރެއްގެ ބިމާއި، އެތައް އަހަރެއްގެ ވިޔަފާރީގެ ޙައްޤުތަކާއި، ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓް ހިމެނޭއިރު، އޭގެ ޝަރުތުތައް އެނގުމަކީ ރައްޔިތުންގެ ޙައްޤެކެވެ.
ތިމާވެށީގެ އަގު
ރަސްމާލެ މަޝްރޫޢުގައި އަޅާނުލައި ދޫކޮށްނުލެވޭނެ އެހެން ފަރާތެއްވެސް އެބައޮތެވެ. އެއީ ތިމާވެއްޓެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކަށް އެންމެ ބޮޑަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ޤައުމުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޤައުމެކެވެ. ކަނޑުގެ ލޮނަގަނޑު އުފުލުމާއި، ގިރުމާއި، އަދި ކަނޑުގެ ދިރުންތަކުގެ ނިޒާމަށް ލިބޭ ގެއްލުންތަކަކީ ޤައުމުގެ ދެމިއޮތުމަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ދިގު މުއްދަތުގެ ގޮންޖެހުންތަކެކެވެ.
ބިން ހިއްކުމަކީ ބޯހިޔާވަހިކަމަށާއި ތަރައްޤީއަށް އާ ފުރުޞަތުތައް އުފެއްދިދާނެ ކަމެކެވެ. އެކަމަކު އޭގެ ސަބަބުން ފަރުތަކަށާއި، ކަނޑުގެ ދިރުންތަކަށާއި، އޮއިވަރަށާއި، ވަށައިގެންވާ ފަޅުގެ ޤުދުރަތީ ހަމަޖެހުމަށް އަސަރުކޮށްފާނެއެވެ. ރަސްމާލެ މަޝްރޫޢުގެ ބޮޑުމިނުގެ ސަބަބުން، ތިމާވެށި ޙިމާޔަތްކުރުން ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް މުހިންމުވެގެންދެއެވެ. މި މަޝްރޫޢުގެ އަސްލު ތަޞައްވުރުގައި މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ތައްޔާރުވެފައިވާ އާބަން ޕްލޭނިންގއަކާއި 'ޒީރޯ-ކާބަން' ތަރައްޤީގެ ކޮންސެޕްޓެއް ހިމެނެއެވެ. މި ޢަމާޒުތައް ޙާޞިލުކުރެވޭނެތޯ ބިނާވެފައި އޮންނާނީ މަޝްރޫޢު ފަރުމާކުރެވި، ބިނާކުރެވި، އަދި މެނޭޖްކުރެވޭ ގޮތެއްގެ މައްޗަށެވެ.
ތިމާވެށި ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތަކަކީ ހަމައެކަނި ވައުދުތަކަކަށް ވެގެން ނުވާނެއެވެ. އެއީ މިނެކިރޭ، ތަންފީޛުކުރެވޭ، އަދި މިނިވަންކަމާއެކު ބެލެހެއްޓޭ ކަންކަމަށް ވާންޖެހޭނެއެވެ. ކަނޑުގެ ލޮނަގަނޑު އުފުލުމާއި މޫސުމީ ގަދަފަދަ ހާދިސާތަކުން ބިން ޙިމާޔަތްކުރުމަށް ދިގު މުއްދަތަކަށް ހިނގާނެ ޚަރަދުތަކަށްވެސް މި ތަރައްޤީގައި ވިސްނަންޖެހެއެވެ. އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ކާމިޔާބު ނަމަވެސް، ތިމާވެށީގެ ގޮތުން ނާޒުކު އާ ރަށަކުން، ދެމެހެއްޓެނިވި ތަރައްޤީގެ ވަޢުދު ފުރިހަމައެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ރަސްމާލެއަކީ ކާކުގެ މުސްތަޤުބަލެއް؟
ރަސްމާލެއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޒަމާނީ ތާރީޚުގައި ނިންމި އެންމެ މުހިންމު ތަރައްޤީގެ އެއް ނިންމުމެވެ. މިއީ ޤައުމީ ހަޤީޤީ ބޭނުންތެރިކަމެއްގެ ތެރެއިން އުފަންވި މަޝްރޫޢެކެވެ. ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ބޭނުމެވެ. އިޤްތިޞާދީ ފުރުޞަތުތަކުގެ ބޭނުމެވެ. ބިމަކީ އެންމެ އަގުބޮޑު އެއް ވަސީލަތް ކަމުގައިވާ ޤައުމެއްގައި، މުސްތަޤްބަލެއް ބިނާކުރުމުގެ ބޭނުމެވެ. ނަމަވެސް، އީގަލް ހިލްސްއަށް 500 ހެކްޓަރު ދިނުމާ ގުޅިގެން އުފެދިފައިވާ ބަހުސްތަކުން ހާމަވަނީ، ތަރައްޤީ މިންކުރެވެނީ އިންވެސްޓްމަންޓުގެ ބޮޑުމިނުން ނުވަތަ އިމާރާތެއްގެ އުސްމިނުން ނޫންކަމެވެ. އެކަން މިންކުރެވެނީ ރައްޔިތުންނަށް އޭގެ ސަބަބުން ލިބޭ މަންފާއަކުންނެވެ.
ރަސްމާލެއާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދޭ ސުވާލުތަކަކީ ހަމައެކަނި ސިޔާސީ ވަޢުދުތަކުން ޖަވާބު ދެވޭނެ ސުވާލުތަކެއް ނޫނެވެ. މިކަމަށް ބޭނުންވަނީ ދެފުށް ފެންނަ ނިޒާމަކާއި، މިނިވަން ދިރާސާތަކާއި، ރައްޔިތުންނަށް މީގެ ސަބަބުން ލިބޭ ފައިދާ ސާފުކޮށް ފެންނަން އޮތުމެވެ. ފުށިދިއްގަރު ފަޅުން ހިއްކައިގެން އުފައްދާ ބިމަކީ ހަމައެކަނި ތަރައްޤީގެ އައު ސަރަޙައްދެއް ނޫނެވެ. އެއީ ޤައުމީ ޚަޒާނާއެކެވެ.
މިއަދު ނިންމާ ނިންމުންތަކުން، އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް އެ ޚަޒާނާ ބޭނުންކުރެވޭނެ ގޮތް ކަނޑައެޅިގެންދާނެއެވެ. ރަސްމާލެ ވެގެންދާނީ ކުރިއެރުމުގެ ރަމްޒަކަށް ކަމުގައި ވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އޭގެ ޙަޤީޤީ ތާރީޚީ އަގު ބިނާވެފައި އޮންނާނީ، އޭގެ ސަބަބުން ބިނާވާ މުސްތަޤްބަލަކީ ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ އެއްޗަކަށް ވާ މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ.